Í heimspekitíma í dag horfðum við á myndina The Invention of
Lying. Hún fjallar um Mark sem býr í
heimi þar sem lygi er ekki til og enginn getur sagt annað en sannleikann. Það er bara ekki inni í myndinni, fólk skilur
ekki lygi, hún er ekki til. Mark gengur
ekki sérlega vel í lífinu en hann virðist frelsast frá aumu lífi sínu þegar
lygin kemur eins og hugljómun til hans.
Allt í einu standa honum allar dyr opnar, því í þessum heimi trúir
enginn á lygina og taka því allt trúanlegt sem Mark segir, hversu ótrúlegt sem
það er, og því þarf hann ekki að hafa áhyggjur af ótrúverðugleika lygi
sinnar. Eftir að hafa leikið sér með
þetta tæki sitt, brotið reglur (sem átti auðvitað ekki að vera hægt) og útvegað
sér peninga með svindli, dettur honum í hug að nota þetta tæki sitt til
góðs. Þá byrjum við að sjá mannlega
hegðun daglegs lífs eins og við þekkjum það, hann segir þunglyndissjúklingi að
hann þurfi ekki að drepa sig, það sé von, og hann lýgur því að framtíð hans
verði sannarlega björt, þó í rauninni sé ekkert sem bendi til þess. Mark langar ekki að hanga með þessum náunga,
en samþykkir samt að hitta hann, til að láta honum líða betur. Hinn mun aldrei átta sig á að hann nennti í
raun ekki að hitta hann. Er þá lygin
góð? Er hún góð sé hún notuð í
óeigingjörnum tilgangi? Mark græddi í
sjálfu sér ekkert af því að hanga með gaurnum eða segja honum að hann þyrfti
ekki að drepa sig. Er það þá
hreinskilnin sem er eigingjörn? Í
raunveruleikanum notum við líka lygi til að afsaka okkur ef við viljum ekki
gera eitthvað eða hitta einhvern. Sé
lygin sannfærandi líður viðkomandi síður eins og honum hafi verið hafnað. Notum við nokkurn tíma lygar til að særa
einhvern? Reynum við ekki oftast að fela
illt innræti okkar með lygum? Þannig
hættumvið samt að vera við sjálf. Þegar
við hættum að vera heiðarleg hættum við að vera við sjálf, að minnsta kosti
hættum við að birtast öðrum sem við sjálf.
Enginn kemur í raun fram sem hann sjálfur, og ef hann gerir það lokar
samfélagið á hann. Með meðvitaðri
framkomu okkar og kurteisi við náungann erum við að vissu leyti að ljúga til um
það hver við erum. Er það réttlátt? Þegar Mark fór á annað stefnumót sitt með
Önnu líst honum betur á hann því hann kemur ekki lengur fram sem hann
sjálfur. Hann notar lygina, tækið sitt,
til að hrífa hana. Þetta er almennt það
sem við gerum í raunveruleikanum, þegar við hittum annað fólk. Við setjum upp grímu. Er réttlæti í því að ljúga svona að
fólki? Er rétt af Mark að setja upp
betri hliðina fyrir Önnu. Ef hún ákveður
síðan að vera með honum kemst hún að göllunum hans, og þá gæti hún séð eftir
því að hafa byrjað með honum. Nema hann
geti haldið grímunni að eilífu.
Í myndinni metur fólk hugsanlega maka út frá fyrirfram
ákveðnum viðmiðum. Persónuleg hrifning
skiptir í rauninni ekki máli. Anna
segist elska Mark, en hún vill ekki vera með honum því hún vill ekki eignast
börn sem líta út eins og hann. Þar með
skiptir ástin ekki máli eða tilfinningarnar, heldur hagnýtni og praktísk
atriði, raunsæi. Tilfinningar eru ekki
mikils metnar í myndinni, allir snúast mest um sjálfa sig. Fólk skeytir ekki um tilfinningar annarra,
það segir það sem því finnst og þá er sjálfselska þess augljós, en hún er ekki
slæm, aðeins sjálfsagður hlutur, því hún býr í öllum. Í myndinni sér fólkið ekki framhjá
útlitinu. Það reynir ekki að ímynda sér
manneskjuna bakvið útlitið og hrífst ekki af persónuleika heldur dæmir eftir
því sem það sér. Sjálfselskan og
eigingirnin er til staðar í öllum, en í raunveruleikanum reynum við að fela
hana, þess vegna virðist okkur fólkið í myndinni mjög sjálfmiðað og jafnvel
dónalegt. Við tölum oft um hreinskilni
sem neikvæðan eiginleika. Það er sett
samasemmerki milli hreinskilni og dónaskapar.
Er vit í því? Mark finnur
eiginlega upp góðmennskuna þegar hann reynir að hugga mömmu sína í dauðanum með
því að segja henni að eitthvað betra taki við.
Þeir sem heyra til trúa auðvitað því sem hann segir og það fréttist
út. Þá notar hann þetta tækifæri til að
predika góðmennsku um allan heim. Hann
skapar guð á himnum og predikar nokkur boðorð sem hann hefur skrifað. Enginn efast um að þetta sé
sannleikurinn. Þarna virðist fólk lifa
eftir lögmálinu um hvað sé bannað og leyft, ef það gerir eitthvað rangt á það
skilið að fara í fangelsi, en það er ekkert siðalögmál. Fólk hagar sér ekki eftir því sem því finnst vera rétt eða rangt. En ef við þykjumst vera góð hvert við annað,
verðum við það þá? Ef við sýnum alltaf
kurteisi og tillitsemi, jafnvel þeim sem okkur líkar ekki við, erum við þá góð,
eða erum við að leika? Ef við lifum í
einhvers konar lygi eða blekkingaheimi, verður blekkingin þá raunveruleiki
okkar? Ef við tökum aftur upp
spurninguna um hvort lygi sé réttlætanleg getum við spurt í því sambandi: Var
rétt af Mark að ljúga að mömmu sinni um hvað tæki við eftir dauðann? Ef við lítum á afleiðingarnar (sbr. Mill og
nytjahyggja) þá hafði þetta engar slæmar afleiðingar fyrir mömmu hans því hún
var að deyja. Hún lifði ekki í lygi, hún
dó bara hamingjusöm. Ef afleiðingin er
hamingja, er gjörðin þá ekki rétt? Aftur
á móti heyrði loks allur heimurinn þessa sögu og trúði henni. Anna sagði Mark að hún yrði að segja heiminum
það sem hann vissi því þá yrðu allir svo hamingjusamir. Ef enginn mun nokkurn tíma komast að því hvað
lygi er og að þetta er lygi, er þá rangt af Mark að segja þeim þetta? Er betra að lifa hamingjusamur í lygi alla
ævi (og komast aldrei að því að lygin er lygi) eða óhamingjusamur í
sannleika? Hvort er æðra, hamingjan eða
sannleikurinn?
Mark hefur eitthvað yfir aðra, eitthvað vald ofar hinum með
því að þekkja lygina. Hann getur breytt
sannleikanum, breytt reglunum, breytt heimsmynd fólks. Hann ákveður þó að nota lygina ekki alltaf
sér til góðs. Hann sér að hún er ekki
alltaf rétt. Þar kemur persónan Mark til
sögunnar. Hann hefur siðgæði, eða „siðalögmálið
í brjósti sér“ (Kant). Það hefðu ekki
allir skilið eða tekið mark á því að það er ekki alltaf rétt að gera það á
kostnað annarra sem kemur þér vel. Jafnvel
þótt aðrir viti ekki að það sé rangt. Þá
skiptu afleiðingarnar ekki máli um ákvörðunina, heldur siðgæðið. Lygi Marks er mjög máttug. Hann gerir sér grein fyrir því að hann er
skrefi á undan hinum, og hann getur fengið fólk til að gera ótrúlegustu hluti
og trúa hverju sem er. Lygin virðist
kannski ekki eins máttug í raunveruleikanum því við erum meðvituð um hana og
getum séð í gegnum hana. Við krefjumst
sannfærandi raka og sannana áður en við tökum hluti trúanlega og það er ekki
hægt að segja okkur hvað sem er. Engin
rök eru nauðsynleg í heimi Marks því það er ekkert til nema sannleikur, þess
vegna virðist okkur fólkið í myndinni auðtrúa þegar það tekur öllu gildu sem
Mark segir. En það sem er hættulegt við
lygi raunveruleikans er að hún er alls staðar.
Hún er svo víða að við gerum okkur ekki fyllilega grein fyrir því. Þó við hagræðum sannleikanum endrum og eins
erum við ekkert að ljúga, eða hvað? Er
það ekki full stórt til orða tekið? Væri
ekki veruleikinn fremur harður ef allir segðu sannleikann, alltaf? Hvað er hvít lygi? Er hún réttmæt eða hreint og beint nauðsynleg
og góð í eðli sínu? Hvar getum við þá
sett mörkin milli skaðlegrar og hjálplegrar lygi? Hvenær fer lygi úr böndunum? Viljum við endilega alltaf heyra sannleikann
hvort eð er? Ef við spyrjum til dæmis: „Hvernig
lít ég út?“, viljum við fá hreinskilið svar eða kurteisissvar? Sannleikann hreinan og beinan eða
fegraðan? Það er ekki endilega auðvelt
að svara því. Auðvitað viljum við vita
ef við lítum ekki nógu vel út til að fara út, en samt finnst okkur óþægilegt,
og allt að því dónalegt af hálfu þess sem svarar ef hann gefur ekki jákvætt
svar. Það er ákveðin þversögn í
því. Það er sennilega erfitt að komast
til botns í spurningunni um hvort lygi eigi rétt á sér, því hún birtist í mun
fjölbreyttari myndum en maður ímyndar sér, þegar maður fer að skoða málið. Í samfélögum nútímans er lygin orðin svo stór
hluti af daglegu lífi að ef henni væri kippt út væri samfélagið ekki hið sama
og manneskjurnar ekki þær sömu. Allar
okkar samskiptavenjur og hegðun frammi fyrir öðru fólki yrði gjörbreytt. Þetta er vert að hugleiða.
No comments:
Post a Comment